Dünya Bankasından "İran" etkisi uyarısı: Emtia fiyatlarında zirve bekleniyor

Dünya Bankası'nın yayınlanan son "Emtia Piyasaları Görünümü" raporu, İran savaşı ve bunun sonucunda Hürmüz Boğazı'nın abluka altına alınmasının küresel piyasalara tarihi bir şok etkisi nedeniyle bu yıl enerji fiyatlarında yüzde 24'lük bir artış öngörüyor.

Bu öngörülen artış, Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı topyekün işgalinden bu yana yaşanan en önemli enerji fiyat artışını temsil ediyor ve gelişmekte olan ülkelerde yüksek enflasyonu kalıcı hale getirme ve ekonomik ilerlemeyi durdurma tehdidi oluşturuyor.

Rapora göre, küresel emtia piyasaları son dört yılın en dalgalı dönemini yaşıyor ve enerji ve gübre fiyatlarının 2026 yılında genel emtia maliyetlerinde yüzde 16'lık geniş bir artışa öncülük etmesi bekleniyor.

Bölgesel istikrarsızlık, kriz süresince küresel üretimin günde 10 milyon varilden fazla azalmasıyla, şimdiye kadarki en büyük petrol arzı kesintisine yol açtı.

Bazı fiyatlar ilk zirve noktalarından düşüş gösterse de son rapor, altyapı saldırılarının ve Hürmüz Boğazı'ndaki nakliye darboğazlarının süregelen etkilerinin, enerji maliyetlerini öngörülebilir gelecekte yüksek seviyelerde tutacağını gösteriyor.

Analistler, mevcut çalkantının, önceki yıl boyunca gözlemlenen emtia fiyatlarındaki düşüş eğilimini fiilen tersine çevirdiğini, stagflasyon ortamı oluşturduğunu ve merkez bankalarının faiz oranlarını yönetmesini zorlaştırdığını öne sürüyor.

Dünya deniz yoluyla yapılan ham petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sini karşılayan kritik bir deniz geçidi olan Hürmüz Boğazı, savaş sırasında fiilen trafiğe durma noktasına geldi.

Dünya Bankası'na göre, Brent petrolünün varil fiyatının 2026 yılı boyunca ortalama 86 dolar olması bekleniyor; bu da 2025'te kaydedilen 69 dolarlık ortalamaya kıyasla önemli bir artış anlamına geliyor.

Dünya Bankası, çatışmanın daha uzun sürmesi veya daha fazla bölgesel aktörü kapsayacak şekilde yayılması durumunda fiyatlar üzerindeki baskının daha da yoğunlaşacağı konusunda uyarıyor. Mevcut senaryoda bile, şok diğer enerji sektörlerinde önemli dalgalanmalara neden oldu.

Rapor, ülkelerin alternatif enerji kaynakları bulmak için çabaladığı bir dönemde, petrol piyasasındaki dalgalanmaların doğal gaz ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) fiyatları üzerinde doğrudan sonuçlar doğurduğunu gösteriyor.

Avrupa Birliği, İran savaşı başladığından beri fosil yakıt ithalatı için 27 milyar avrodan fazla ek maliyet harcadı. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) da durumu tarihin en büyük enerji güvenliği tehdidi olarak nitelendiriyor.

Yakıt maliyetlerindeki bu artışın, hem gelişmekte olan hem de gelişmiş ekonomilerde iş yaratma ve sanayi gelişimi açısından ciddi sonuçlar doğurarak küresel büyümeyi yavaşlatması bekleniyor.

Jeopolitik istikrarsızlık ve domino etkisi

Dünya Bankası raporunun özel bir bölümü, jeopolitik riskin piyasa istikrarı üzerindeki orantısız etkisine dikkat çekiyor. Analiz, çatışmaların arttığı dönemlerde petrol fiyatlarındaki oynaklığın, daha sakin dönemlere göre yaklaşık iki kat daha yüksek olduğunu ortaya koyuyor.

Özellikle, çalışma, jeopolitik nedenlerle küresel petrol üretiminde yaşanan yüzde 1'lik bir düşüşün, fiyatları ortalama yüzde 11,5 oranında yukarı çektiğini gösteriyor.

Bu şokların güçlü bir "yayılma" etkisinin olduğu ve diğer emtia piyasaları üzerindeki etkisinin normal koşullara göre yaklaşık yüzde 50 daha büyük olduğu tahmin ediliyor.

Rapora göre, jeopolitik bir şokun tetiklediği petrol fiyatlarındaki yüzde 10'luk bir artış, yaklaşık bir yıl sonra doğalgaz fiyatlarının yüzde 7 daha yüksek zirve yapmasına ve gübre fiyatlarının yüzde 5'ten fazla artmasına yol açıyor.

Bu gecikmeli etkiler, Orta Doğu'daki çatışma yakın vadede çözülse bile, küresel ekonominin enflasyon baskısını gelecek yıla kadar hissetmeye devam edeceği anlamına geliyor.