Uzmanlardan kritik uyarı: Sıcak çarpması nedir, nasıl anlaşılır ve nasıl müdahale edilir?

Kuruma göre 65 yaş üzerindeki bireylerde sıcaklığa bağlı ölüm oranları son yirmi yılda yaklaşık yüzde 85 arttı. Avrupa ise dünyanın en hızlı ısınan kıtası olarak öne çıkıyor ve uzmanlar sıcak hava dalgalarının daha sık, daha uzun ve daha şiddetli yaşandığına dikkat çekiyor.

Uzmanların en çok uyardığı sağlık sorunlarının başında ise sıcak çarpması geliyor. Tıbbi adıyla "heat stroke" olarak bilinen sıcak çarpması, vücudun aşırı ısınması sonucu kendi sıcaklığını düzenleyememesi durumunda ortaya çıkıyor. Vücut sıcaklığının genellikle 40 derecenin üzerine çıkmasıyla gelişen bu tablo, tedavi edilmediğinde organ yetmezliğine, kalıcı nörolojik hasara ve hatta ölüme yol açabiliyor. Dünya Sağlık Örgütü, sıcak çarpmasını yüksek ölüm riski taşıyan bir tıbbi acil durum olarak tanımlıyor.

Peki sıcak çarpması nasıl anlaşılır? Uzmanlara göre en belirgin belirtiler arasında yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı, baş dönmesi, bilinç bulanıklığı, konuşma bozukluğu, yön kaybı, aşırı halsizlik ve mide bulantısı yer alıyor. İlerleyen vakalarda nöbet geçirme, bilinç kaybı ve koma görülebiliyor. Kişinin cildinin sıcak ve kuru olması önemli bir işaret olarak kabul edilse de bazı vakalarda yoğun terleme de devam edebiliyor. Özellikle zihinsel durumdaki değişiklikler, sıcak çarpmasını sıradan sıcak bitkinliğinden ayıran en kritik belirtiler arasında gösteriliyor.

Sıcak çarpması riski yaşlılar, kronik hastalığı bulunanlar, çocuklar, hamileler ve açık havada çalışan kişiler için daha yüksek. Tarım işçileri, inşaat çalışanları, kurye ve saha personeli gibi uzun süre güneş altında kalan meslek grupları uzmanların özel olarak dikkat çektiği kesimler arasında bulunuyor. WHO ile Dünya Meteoroloji Örgütü'nün 2025 yılında yayımladığı ortak rapor da aşırı sıcakların özellikle çalışan nüfus üzerinde giderek büyüyen bir sağlık tehdidi oluşturduğunu ortaya koyuyor.

Uzmanlar sıcak çarpmasına karşı alınabilecek önlemlerin büyük ölçüde basit ancak hayati olduğunun altını çiziyor. Günün en sıcak saatleri olan 11.00 ile 16.00 arasında mümkün olduğunca dışarı çıkmamak, bol su tüketmek, açık renkli ve hafif giysiler tercih etmek, gölgede kalmak ve fiziksel aktiviteleri sabah ya da akşam saatlerine kaydırmak öneriliyor. Evlerde ise güneş alan pencerelerin perdelerle kapatılması ve ortamın serin tutulması tavsiye ediliyor. Yetkililer ayrıca çocukların, yaşlıların ve evcil hayvanların park halindeki araçlarda kesinlikle bırakılmaması gerektiğini vurguluyor.

Bir kişinin sıcak çarpması geçirdiğinden şüpheleniliyorsa zaman kaybetmeden acil yardım çağrılması gerekiyor. İlk yardım uzmanları, kişinin derhal serin veya gölgeli bir alana taşınmasını, fazla giysilerinin çıkarılmasını ve vücut sıcaklığının hızla düşürülmesini öneriyor. Boyun, koltuk altları ve kasık bölgelerine soğuk kompres uygulanması, cildin suyla ıslatılması ve vantilatör ya da hava akımıyla serinletilmesi hayati önem taşıyor. Kişi bilinci açık ise küçük yudumlarla su verilebiliyor; ancak bilinç bulanıklığı veya baygınlık söz konusuysa ağızdan sıvı verilmemesi gerekiyor.

Bilim insanları, iklim değişikliği nedeniyle aşırı sıcakların gelecekte daha da yaygınlaşacağını öngörüyor. Son yıllarda Avrupa'nın birçok bölgesinde 40 derecenin üzerindeki sıcaklıkların daha sık görülmesi ve sıcak hava dalgalarının rekor seviyelere ulaşması, sıcak çarpmasının artık yalnızca yaz aylarının geçici bir sorunu olmadığını gösteriyor. Uzmanlara göre bireysel önlemler kadar yerel yönetimlerin ve sağlık kurumlarının sıcak hava eylem planları geliştirmesi de önümüzdeki yıllarda hayati önem taşıyacak.